Poznań, 2020 rok, wyrok TK, strajki kobiet. 32 protestujące osoby, które znalazły się w Bazylice Archidiecezjalnej, oskarżone i uznane za winne złośliwego przeszkadzania we mszy świętej. Fundacja uczestniczyła w postępowaniu jako przyjaciel sądu.

Na wokandę Sądu Okręgowego w Poznaniu trafiła niezwykle istotna sprawa, dotycząca prawnokarnych granic wolności wypowiedzi i wolności zgromadzeń a wolności od złośliwych zakłóceń swobody uczestniczenia i kontemplacji aktu religijnego dokonywanego publicznie, będącego składową wolności uzewnętrzniania religii.

Postępowanie karne dotyczyło zdarzeń, które miały miejsce w dniu 25 października 2020 r. w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu.
Trzy dni wcześniej, (22 października 2020 r.) doszło do wydania „wyroku” przez Trybunał Konstytucyjny – wadliwego zarówno formalnie, jak i merytorycznie – w którym uznano, iż art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży jest niezgodny z art. 38 w zw. z art. 30 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (K 1/20). W konsekwencji uznano za niezgodny z Konstytucją przepis dopuszczający możliwość dokonania aborcji płodu z powodu ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.

Arcybiskup Metropolita Poznański, Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski Stanisław Gądecki w dniu 22 października 2020 r. wydał oświadczenie, w którym wyraził zadowolenie wobec zapadłego „rozstrzygnięcia” (https://episkopat.pl/przewodniczacy-episkopatu-dziekuje-za-decyzje-trybunalu-konstytucyjnego/). Oświadczenie to było powszechnie przyjęte przez społeczeństwo jako stanowisko Kościoła Katolickiego wobec zapadłego „wyroku”.

W konsekwencji owego „wyroku” Trybunału Konstytucyjnego, w Polsce doszło do masowych protestów (w kilkuset miastach oraz zagranicą), będących podręcznikowym przykładem debaty publicznej, dotyczącej upadającej praworządności i praw reprodukcyjnych kobiet. Wedle dostępnych źródeł w dniu 28 października 2020 r. Policja odnotowała w całym kraju 410 protestów, w których uczestniczyło ponad 430 tys. osób (https://www.fakt.pl/wydarzenia/polska/prawie-pol-miliona-ludzi-na-protestach-psycholog-spoleczny-o-strajku-kobiet/ebbdenq).

Jedna z manifestacji miała miejsce w dniu 25 października 2020 r. w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu. W trakcie manifestacji, rozrzucone zostały ulotki ze znakiem czerwonej błyskawicy (symbol strajków), prezentowane były transparenty czy wznoszone okrzyki „mamy dość”, „moje ciało, mój wybór”, „piekło kobiet” etc.

Wobec protestujących prokuratura skierowała akt oskarżenia, zarzucając im popełnienie występku złośliwego przeszkadzania w wykonywaniu aktu religijnego (przestępstwo z art. 195 § 1 k.k.).

13 marca 2023 r. Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu (SSR Joanna Knobel) wydał wyrok w sprawie 32 protestujących, uniewinniając wszystkich oskarżonych od zarzucanego im czynu, powołując się m.in. na przysługującą każdemu z nas wolność wypowiedzi i wolność zgromadzeń, jak także brak „złośliwości” ich zachowania.

W konsekwencji zapadłego wyroku, na sędzię Joannę Knobel spadły głosy krytyki ze strony części mediów, jak także Przewodniczącej Krajowej Rady Sądownictwa Dagmary Pawełczyk-Woickiej, która wystosowała do Prezesa Sądu Okręgowego w Poznaniu, SSO Krzysztofa Lewandowskiego pismo, w treści zwróciła się z „uprzejmą prośbą” o rozważenie możliwości skierowania Sędzi, która wydała ów wyrok, na szkolenie z zakresu prawa konstytucyjnego, obejmującego w szczególności ochronę kultu religijnego, statuowanej przepisem art. 53 ust. 2 Konstytucji RP.

Fakt skierowania przedmiotowego pisma do Prezesa Sądu Okręgowego w Poznaniu spotkał się ze stanowczym głosem sprzeciwu ze strony środowiska prawniczego, postrzegającego pismo te jako próbę ingerencja w orzekanie, oczywisty nacisk na panią sędzię i na sąd drugiej instancji. Powyższe skutkowało zaś wystosowaniem stanowiska (podpisanego przez 1759 osób ze środowiska sędziowskiego, prokuratorskiego i prawniczego), gdzie też wyrażono stanowczy sprzeciw wobec prób nacisku na Sąd Okręgowy w Poznaniu, jak także zaistniałą wobec Sędzi kampanię nienawiści, prowadzoną przez część mediów.

Powyżej wskazane okoliczności niebagatelnie wpłynęły na zasadność naszego udziału w przedmiotowym postępowaniu (jako strony społecznej).

Fundacja przekazała do Sądu opinię przyjaciela sądu (amicus curiae) (również do Sądu Odwoławczego).

Uznaliśmy, iż udział fundacji w przedmiotowym postępowaniu zapewni lepsze warunki do wydania trafnego rozstrzygnięcia w sprawie, tym bardziej w powyższych okolicznościach faktycznych – bezpośredniej próby nacisku na Sąd Odwoławczy, godzącej niezawisłość sędziów i niezależność sądów.

Fundacja, jako organizacja społeczna, stoi na stanowisku, iż ochrona praw człowieka w sposób bezsporny skorelowana jest z potrzebą wyznaczenia granic dopuszczalnego prawnie dyskursu publicznego i ustalenie granic pola penalizacji występku stypizowanego w treści art. 195 § 1 k.k. Równocześnie wskazuje, iż nadmierna lub nieuzasadniona reakcja prawnokarna w stanach faktycznych, w których zastosowanie może znaleźć inne, określone obowiązującymi przepisami prawa dochodzenie ochrony naruszonych praw i wolności może skutkować wywołaniem efektu mrożącego – w tym bardziej w przypadku, gdy istotą sporu są wolności chronione na gruncie konstytucyjnym i międzynarodowym.

Przypominamy, iż na gruncie orzecznictwa i doktryny prawa wielokrotnie wskazuje się fakt, iż zarówno wolność wypowiedzi, obejmująca w swym zakresie wolność wyrażania poglądów w sferze publicznej, jak także prawo do krytyki, nie mają charakteru bezwzględnego i podlegają ograniczeniom przewidzianym prawem. Podobne ograniczenia dotykają także wolności sumienia i wyznania, żadnej z tychże wolności nie jest hierarchicznie podporządkowana pozostałym. Rozstrzygnięcie kolizji pomiędzy wskazanymi wolnościami niewątpliwie będzie miało miejsce na kanwie przedmiotowego postępowania.

Zapadłe w przedmiotowej sprawie orzeczenie może być niezwykle istotne dla sytuacji prawnej osób biorących udział w szeroko ujętym dyskursie publicznym, jak także wpływać na stopień ochrony wolności i praw człowieka w Polsce.

W dniu 21 listopada 2023 r. przed Sądem Okręgowy w Poznaniu rozpatrywana była apelacja prokuratury od wyroku uniewinniającego 32 protestujących w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu. Przedstawiciel FUNDACJI wziął udział w rozprawie.

Sąd Okręgowy w Poznaniu (XVII Wydział Karny Odwoławczy , sygn. akt XVII Ka 1036/23) uchylił wyrok Sądu Rejonowego Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu (III Wydział Karny, sygn. akt III K 966/21), przekazując sprawę 32 osób, które protestowały w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu 25 października 2020 r. do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

W związku z powyższym fundacja nadal wspierała – jako strona społeczna -oskarżonych protestujących, w prowadzonym wobec nich postępowaniu karnym. Tło społeczne i polityczne protestów wobec „orzeczenia” Trybunału Konstytucyjnego Julii Przyłębskiej, przebieg samego zdarzenia (jego nieprzemocowy charakter), pozwalają na wysunięcie wniosku, iż zachowanie protestujących w dniu 25 października 2020 r. w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu:

nie mogło być postrzegane jako bezpośrednie lub pośrednie nawoływanie do przemocy lub jako uzasadnienie przemocy, nienawiści lub nietolerancji;
nie miało charakteru bezpodstawnej (i tym samym bezproduktywnej) obraźliwości; nie stanowiło przejawu podżegania do nienawiści albo nietolerancji religijnej;
stanowiło głos w toczącej się debacie publicznej, pokojowy i nieprzemocowy przejaw wolności wypowiedzi i wolności zgromadzeń;
nie wynikło z chęci poniżenia, wyszydzenia osób wierzących i uczestniczących we mszy, nie wynikało z natężenia złej woli protestujących, nie stanowiło przejawu chęci okazania pogardy dla miejsca i osób, nie wynikło także z nieuzasadnionej niechęci i wrogości
podlegało ochronie prawnej na mocy przepisów Konstytucji, EKPCz, nie stanowiło przekroczenia dopuszczalnych ram debaty publicznej, tym samym nie powinno podlegać odpowiedzialności karnej;
nie naruszyło także przedmiotu ochrony art. 195 § 1 k.k., którym w naszej ocenie jest wolność od złośliwych zakłóceń swobody uczestniczenia i kontemplacji aktu religijnego dokonywanego publicznie, będąca składową wolności uzewnętrzniania religii.

W dniu 30 czerwca 2025 roku Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu, ustami sędziego Przemysława Wity, ogłosił wyrok, w którym warunkowo umorzył postępowanie karne w stosunku do wszystkich oskarżonych na okres próby jednego roku. Nakazał im także zapłatę jednego tysiąca złotych na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym i Pomocy Postpenitencjarnej oraz obciążył ich kosztami procesu.

Wyrok ten został zaskarżony.

Wyrażamy zaniepokojenie zapadłym wyrokiem, gdyż po raz kolejny (niesłusznie w naszej ocenie) oskarżonym przypisano winę, równocześnie błędnie ustalono, iż zachowanie oskarżonych cechowała „złośliwość”. Tymczasem owa „złośliwość” (bezproduktywna obraźliwość) oznacza działanie, które cechuje świadoma chęć sprawienia dolegliwości wynikająca z chęcią poniżenia, wyszydzenia, będąca przejawem negatywnego nastawienia woli działającego, zamierzających do dokuczenia innym osobom lub ich poniżenia. Wynikać musi z niemożliwej racjonalnie do umotywowania woli zaszkodzenia innym osobom, dużego natężenia złej woli, przejawiającego się nieuzasadnioną niechęcią, wrogością oraz brakiem racjonalnych przyczyn zaistnienia. Takiej „złośliwości” po stronie oskarżonych nie dostrzegamy.

Twierdzimy, iż zachowanie protestujących w dniu 25 października 2020 r. w Bazylice Archidiecezjalnej w Poznaniu nie mogło być, w perspektywie obiektywnej, postrzegane jako bezpośrednie lub pośrednie nawoływanie do przemocy lub jako uzasadnienie przemocy, nienawiści lub nietolerancji, jak także nie stanowiło przejawu podżegania do nienawiści albo nietolerancji religijnej, albowiem stanowiło głos w toczącej się debacie publicznej, pokojowy i nieprzemocowy przejaw wolności wypowiedzi i wolności zgromadzeń. Jesteśmy wciąż przekonani, iż granice wolności wypowiedzi i zgromadzeń nie zostały przez oskarżonych przekroczone, co powinno skutkować brakiem reakcji prawnokarnej na ich protest.

Kontynuowaliśmy dalsze wspieranie oskarżonych w tym nierównym boju. Nasi przedstawiciele byli obecni na każdym terminie rozprawy.

Dnia 7 maja 2026 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu w przeważającej części utrzymał w mocy warunkowe umorzenie postępowania wobec protestujących. Uznał, że zachowanie oskarżonych było złośliwe m.in z powodu wyboru miejsca protestu. Sąd orzekł, w naszej ocenie sprzecznie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 1 sierpnia 2024 r., iż protesty spowodowane wyrokiem w sprawie aborcji skierowane były głównie przeciwko Trybunałowi Konstytucyjnemu i rządowi, nie zaś wprost przeciwko poglądom religijnym obywateli i ich prawu do wyznawania wybranego przez siebie systemu wartości, a więc wolności wyznania i uprawiania kultu.

Zapadły wyrok przyjęliśmy ze smutkiem, tym bardziej, że Sąd w ustnych motywach wyroku sam przyznał, że tym orzeczeniem chce wywołać efekt mrożący, by protestujący nie zadomowili się w kościołach. Dodatkowo uważamy, iż wyrok ten narusza wolności wypowiedzi i zgromadzeń protestujących (kolejno art. 10 i 11 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka) i może zostać zaskarżony do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wyrok jest prawomocny, może być wzruszony kasacją nadzwyczajną Rzecznika Praw Obywatelskich.

Fundacja przeznaczyła na pomoc prawną w tej sprawie ponad 33 tys. zł. Zachęcamy do wspierania naszego zaangażowania w procesy sądowe (wymaga to nie tylko merytorycznego przygotowania, lecz także konieczności podróży do sądów w różnych częściach Polski).