Poniżej przypominamy podstawę prawną dotyczącą procedury apostazji. Jest nią Uchwała nr 20/370/2015 Konferencji Episkopatu Polski z dnia 7 października 2015 r. dotycząca wydania Dekretu Ogólnego Konferencji Episkopatu Polski w sprawie wystąpień z Kościoła oraz powrotu do wspólnoty Kościoła. Opatrzyliśmy ją komentarzami.
- Oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła wywołuje formalny skutek od chwili jego przyjęcia przez kompetentną władzę kościelną. Aby mogło być uznane za skuteczne, musi być:
a) wyrażone przez osobę pełnoletnią (kan. 98 § 1 i 2 KPK), zdolną do czynności prawnych, w sposób świadomy i wolny (kan. 124-126 KPK) (pamiętajmy, iż w oświadczeniu woli o wystąpieniu z Kościoła takie informacje powinny się znaleźć. Wystarczające jest wskazanie, iż jest się osobą pełnoletnią i zdolną do czynności prawnych),
b) złożone osobiście w formie pisemnej wobec proboszcza swego miejsca zamieszkania (stałego lub tymczasowego) (mowa jest o osobistym złożeniu oświadczenia woli. Nie ma zakazu obecności innych osób – można przyjść z członkiem rodziny itd. Złożenie oświadczenia woli musi nastąpić wobec proboszcza, zatem najbezpieczniejsze jest przedłożenie dokumentu w obecności proboszcza, bez pośrednictwa innych osób).
2. Oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła złożone w formie pisemnej musi:
a) zawierać dane personalne odstępcy (wystarczy imię i nazwisko, nie ma konieczności wskazania adresu zamieszkania),
b) zawierać dane dotyczące daty i parafii chrztu (jeżeli chrzest miał miejsce w innej parafii powinno być dołączone świadectwo chrztu; im dokładniejsze dane, tym lepiej),
c) w sposób nie budzący wątpliwości wyrażać wolę i motywację zerwania wspólnoty z Kościołem (oświadczenie ma nie budzić wątpliwości, nie musi być długim esejem, lecz powinno dobitnie wskazywać na wolę i motywację),
d) zawierać informację o tym, iż odstępca dokonuje tego aktu dobrowolnie, ze świadomością konsekwencji, jakie ów akt pociąga za sobą (warto temu wymogowi poświęcić odrębne zdanie, by kwestia ta nie umknęła przy opisywaniu motywacji i woli),
e) być podpisane własnoręcznie przez odstępcę (rekomendujemy czytelny podpis, zawierający imię i nazwisko i nie dać przestrzeni na kwestionowanie tego wymogu. Najlepiej podpis nanieść niebieską czcionką, by uniknąć zarzutów o przedłożenie ksera.)
3. Proboszcz przyjmujący oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła, jeśli to możliwe, podczas tego samego spotkania:
a) weryfikuje tożsamość składającego oświadczenie woli,
b) przeprowadza pełną troski rozmowę duszpasterską tak, aby rozeznać jakie są przyczyny decyzji składającego oświadczenie woli,
c) podejmuje z miłością i roztropnością starania duszpasterskie, by zachęcić składającego oświadczenie woli do porzucenia jego zamiarów i obudzić wiarę zaszczepioną weń przez sakrament chrztu,
d) informuje o konsekwencjach prawnych złożonego oświadczenia woli o wystąpieniu z Kościoła, przede wszystkim o zaciąganej karze ekskomuniki latae sententiae (kan. 1364 § 1 KPK), której skutkami kanonicznymi są w szczególności: a) niemożność sprawowania i przyjmowania sakramentów oraz sprawowania sakramentaliów, b) zakaz ministerialnego udziału w obrzędach kultu (m.in. funkcji chrzestnego, świadka bierzmowania, świadka zawarcia małżeństwa, itp.), c) zakaz wykonywania urzędów, posług i zadań w Kościele (kan. 1331 KPK); d) zakaz przynależenia do publicznych stowarzyszeń, ruchów i organizacji kościelnych i katolickich (kan. 316 KPK); e) pozbawienie pogrzebu kościelnego (kan. 1184 § 1 nr 1).
e) sprawdza, czy oświadczenie woli wyrażone w formie pisemnej zawiera wszystkie wymagane elementy, o których mowa w pkt. 1-2 niniejszego Dekretu (to ważny element procedury, warto jest zapytać, czy oświadczenie spełnia wszystkie wymogi formalne w razie zaniechania sprawdzenia oświadczenia przez proboszcza np. wkłada oświadczenie do teczki i przechodzi do innych czynności itp. Nadmieniamy, iż sprawdzenie wymogów formalnych oświadczenia powinno nastąpić przed rozmową z odstępcą i pouczeniami).
4. Jeżeli oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła, złożone w formie pisemnej, spełnia wszystkie wymogi formalne, a po rozmowie duszpasterskiej proboszcz nabył pewność moralną, że decyzja jaką podejmuje odstępca jest wyrazem jego wolnej, nieprzymuszonej woli i dowodem na porzucenie wspólnoty z Kościołem, rozumianej jako zerwanie więzi wiary, sakramentów i władzy pasterskiej, zobowiązany jest do:
a) zachowania oryginału oświadczenia woli odstępcy w archiwum parafii; b) przesłania kopii oświadczenia woli odstępcy oraz kopii jego świadectwa chrztu do kurii swojej diecezji.
5. W razie zaistnienia wątpliwości w ocenie konkretnego przypadku proboszcz jest zobowiązany do niezwłocznego odniesienia się do ordynariusza miejsca.
6. Nie wywołuje skutków prawnych oświadczenie woli, jeżeli zostało:
a) przesłane drogą pocztową;
b) przesłane drogą elektroniczną;
c) złożone przed urzędnikiem cywilnym.
7. Ordynariusz miejsca, po dokonaniu formalno-prawnej weryfikacji oświadczenia woli o wystąpieniu z Kościoła, poleca proboszczowi parafii miejsca chrztu (także w przypadku, gdy złożenie oświadczenia miało miejsce w parafii chrztu) dokonanie stosownego wpisu do księgi ochrzczonych.
8. Jeżeli odstępca przyjął chrzest w parafii, która należy do innej diecezji, wówczas ordynariusz miejsca przesyła informację o akcie wystąpienia z Kościoła do właściwego ordynariusza miejsca, celem polecenia dokonania stosownego wpisu w księdze ochrzczonych.
9. Ordynariusz miejsca może zadeklarować zaciągnięcie kary ekskomuniki, z zachowaniem odpowiednich przepisów prawa (kan. 1364 KPK; kan. 1342 KPK; kan. 1718-1728 KPK).
10. Treść wpisu w księdze ochrzczonych na marginesie aktu chrztu odstępcy winna mieć następującą formę: „Dnia … w Parafii … w … złożył(a) formalne oświadczenie woli o wystąpieniu z Kościoła katolickiego”. Adnotacja ta musi być odtąd umieszczana na świadectwie chrztu.
11. Nie wystawia się żadnego zaświadczenia potwierdzającego fakt wystąpienia z Kościoła. Odstępca może jednak otrzymać świadectwo chrztu z adnotacją, o której mowa w pkt. 10 Dekretu.
Zgodnie z wykładnią art. 53 Konstytucji RP: „Wolność sumienia polega na możliwości przyjmowania dowolnego światopoglądu, rozciągającego się na sferę bytu i sferę świadomości, poglądu dotyczącego ich powstania, wzajemnych relacji, rozwoju i celu, z czym łączy się również przyjęcie określonego systemu wartości (…) Wolności wyznawania dowolnej religii odpowiada z kolei wolność przyjęcia światopoglądu ateistycznego, deistycznego lub agnostycznego (…) Wolność sumienia i religii prowadząca do pluralizmu światopoglądowego zakłada w sobie wymóg tolerowania, a nawet znoszenia krytycyzmu przez zwolenników określonego światopoglądu ze strony zwolenników innych (…) Możliwość przyjęcia dowolnego światopoglądu i dowolnej religii, będąc konstruowana w komentowanym artykule jako „wolność”, jest typową „wolnością od”, polegającą na uznaniu zasadniczej swobody działania jednostki ludzkiej w tym wymiarze jej osobowości.” (P. Sarnecki [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom II, wyd. II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, art. 53).
Swoboda sumienia jest dobrem osobistym w ujęciu art. 23 kodeksu cywilnego. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie: „1. Dobrem osobistym podlegającym ochronie jako „swoboda sumienia” jest zatem swoboda w zakresie przyjęcia określonego światopoglądu, w tym także przyjęcia określonego wyznania.
Na swobodę sumienia osoby wyznającej określoną religię składa się wolność wyrażania swoich przekonań religijnych oraz wykonywania praktyk religijnych. Osoba, która deklaruje się jako niewierząca, nie może wprawdzie oczekiwać, że nie będzie miała kontaktu z osobami wierzącymi, ich praktykami i symbolami religijnymi, bo w życiu społecznym byłoby to równoznaczne z ograniczeniem swobody sumienia osób wierzących, ale może oczekiwać, że nie będzie poddawana praktykom religijnym wbrew swej woli, czy zmuszana do udziału w nich albo do posługiwania się symbolami religijnymi.” (Wyrok SN z 20.09.2013 r., II CSK 1/13, LEX nr 1388592 z glosą aprobującą R. Kaczmarczyk, Ochrona swobody sumienia jako dobra osobistego osoby niewierzącej. Glosa do wyroku SN z dnia 20 września 2013 r., II CSK 1/13, PiP 2017, nr 3, s. 134-141). Nieuzasadnione utrudnianie procedury wystąpienia z Kościoła Katolickiego może naruszać dobra osobiste odstępcy.
Wykładnia art. 194 kodeksu karnego jest następująca: „Trzeba ponadto zauważyć, że przedmiotem ochrony objęty został również neutralny stosunek wobec religii, co objawia się w znamieniu „bezwyznaniowości”. W konsekwencji przedmiotem ochrony są wszystkie osoby, niezależnie od ich stosunku wobec religii, tj. osoby wierzące, ateiści, agnostycy, a także ludzie o poglądach obojętnych religijnie (…) Przepis art. 194 k.k. penalizuje dyskryminację ze względu na przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość. Istotą tej dyskryminacji jest „ograniczanie człowieka w jego prawach”, przez co należy rozumieć jak najszerszy zakres ograniczeń praw podmiotowych, a na zasadzie wnioskowania a minori ad maius należy przyjąć, że także całkowite pozbawienie możliwości korzystania z praw podmiotowych (…) Ograniczanie w prawach może nastąpić zarówno w formie działania, jak i zaniechania. Chodzi tu o gwarancję korzystania z wszystkich praw przysługujących człowiekowi na zasadzie równości, niezależnie od ich rangi. Katalog praw podmiotowych ma charakter otwarty, co z kolei czyni przepis art. 194 k.k. normą o charakterze uniwersalnym.” (I. Zgoliński [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, LEX/el. 2023, art. 194).
Nieuzasadnione utrudnianie procedury wystąpienia z Kościoła Katolickiego może wypełniać znamiona wskazanego powyżej przestępstwa, przy założeniu umyślnego działania po stronie sprawcy.